O starzeniu, długowieczności i granicach człowieczeństwa. Osobiste refleksje wokół filmu „Czas, który nie nadszedł”
Między sztuką a nauką
Są takie momenty, kiedy nauka spotyka się ze sztuką w sposób szczególnie fascynujący. Kiedy zagadnienia, którymi zajmujemy się na co dzień w laboratoriach, stają się punktem wyjścia do refleksji nad człowiekiem, jego wyborami i przyszłością.
Niedawno zostałam zaproszona na premierę filmu „Czas, który nie nadszedł” w reżyserii Julii Rogowskiej, z Agatą Kuleszą w roli głównej. Znakomita obsada, dopracowana realizacja i niepokojąca wizja przyszłości sprawiają, że jest to film, który zostanie ze mną na dłużej. Szczególnie dlatego, że przedstawia świat, w którym medycyna osiągnęła coś, co dziś pozostaje jednym z największych wyzwań geronauki, możliwość tak skutecznego wpływania na biologiczne procesy starzenia, by zachować młodość i sprawność niemal do końca życia.
Kiedy naukowe marzenie staje się rzeczywistością
Od lat prowadzę badania nad biologicznymi procesami starzenia i realizuję projekty wspierające zdrowe starzenie się. Wierzę, że możemy coraz skuteczniej opóźniać rozwój chorób związanych z wiekiem i dłużej zachowywać sprawność oraz samodzielność.
W geronauce rozróżniamy lifespan, czyli długość życia, oraz healthspan, lata przeżyte w dobrym zdrowiu. I to właśnie healthspan jest dla mnie szczególnie ważny. Nie chodzi przecież tylko o to, by żyć dłużej, ale by przede wszystkim w późnym wieku móc pozostać aktywnym, rozwijać pasje i pielęgnować relacje. To piękny i ważny cel.
Kiedy zdrowie staje się ceną wolności
I właśnie tę wizję Rogowska w pewnym sensie burzy. Pokazuje, że osiągnięcie celu, do którego dąży współczesna nauka, nie musi oznaczać realizacji wartości, które za nim stoją. Że nawet terapia opracowana z myślą o poprawie jakości życia może stać się narzędziem społecznej kontroli i ograniczania indywidualności.
Film stawia więc pytanie nie tylko o to, jak daleko możemy posunąć się w ingerowaniu w procesy starzenia, ale także o to, gdzie powinniśmy wyznaczyć granice. I kto miałby o nich decydować?
Czy człowiek ma termin przydatności?
W filmowej rzeczywistości kuracja antygeriatryczna pozwala zachować młodość i sprawność, ale nie eliminuje śmierci. Przeciwnie, wyznacza jej określony moment. Człowiek przez wiele lat pozostaje w doskonałej kondycji, po czym jego życie po prostu się kończy. Bez stopniowego starzenia się, bez naturalnego procesu utraty sprawności.
Termin przydatności. Te dwa słowa cały czas brzmią mi w głowie. Czy rzeczywiście do tego może sprowadzać się ludzkie życie?
Gdzie znika indywidualność?
Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że ludzie w tym świecie zaczynają się do siebie upodabniać. Wszyscy młodzi, zadbani, sprawni, wpisujący się w jeden akceptowany wzorzec. Jakby wraz z wyeliminowaniem oznak starzenia znikało również coś z ich niepowtarzalności. A przecież to nasze doświadczenia i osobiste historie sprawiają, że jesteśmy „jacyś”. Że jesteśmy sobą.
Ukochany głównej bohaterki wybiera bezpieczeństwo, wygodę i przewidywalność. Sara odmawia terapii, choć oznacza to życie poza obowiązującymi normami. I nie chodzi o to, która z tych decyzji jest właściwa, lecz o prawo do ich podejmowania.
Trudno nie dostrzec tu skojarzeń z „Nowym wspaniałym światem” Aldousa Huxleya, w którym komfort i stabilność osiągnięto kosztem indywidualności, a odstępstwo od normy staje się problemem.
Prawo do wyboru
Ta wizja skłania do zastanowienia się, jak mogłaby wyglądać przyszłość rzeczywistych terapii przeciwstarzeniowych. Czy korzystanie z nich pozostanie wyborem? Czy nie staną się kolejnym społecznym wymogiem, szczególnie w kulturze, która już dziś tak mocno promuje młodość, określone kanony piękna i dążenie do doskonałości?
Jest w tym pewien paradoks. Inwestujemy ogromne środki w badania nad długowiecznością, a jednocześnie osoby starsze bywają marginalizowane, jakby starość sama w sobie była czymś niepożądanym.
A przecież healthspan nie powinien być kolejnym ideałem, do którego wszyscy musimy się dostosować. Powinien dawać nam więcej możliwości, a nie ograniczać prawo do bycia sobą.
A jeśli zatęsknimy za człowiekiem?
Wierzę, że postęp nauki pozwoli nam dłużej zachować zdrowie i sprawność, by również w późniejszych latach życia móc uprawiać sport, podróżować, rozwijać pasje i cieszyć się bliskością innych. To właśnie w tym widzę największą wartość badań nad zdrowym starzeniem.
W filmie powraca utwór „Bubbletea” Quebonafide z udziałem Darii Zawiałow. Motyw tęsknoty, który mu towarzyszy, po obejrzeniu tej historii nabiera dla mnie zupełnie innego znaczenia.
Czy jednak w dążeniu do doskonałości nie przekroczymy kiedyś granicy, za którą zatęsknimy za człowiekiem?
Za człowiekiem, a nie jego idealną wersją…
PS W wykreowanym w filmie świecie zakazano picia kawy, uznając ją za szkodliwą dla zdrowia. A z naszych badań wynika, że 2–3 filiżanki dziennie mogą sprzyjać zdrowemu starzeniu się 🤗☕.
Zamierzacie obejrzeć „Czas, który nie nadszedł”? Zachęcam! To jeden z tych filmów, które skłaniają do refleksji jeszcze długo po seansie.
Ewelina Pośpiech


